Život

Kruševlje danas, takoreći više ne postoji. Ostaci, od svega nekoliko kuća, nalaze se na polovini puta između Gakova i Stanišića, severno iznad Rančeva. Selo se počelo gasiti 1944. godine, kada su ga napustili Nemci, povlačeći se iz ovih krajeva sa nemačkom vojskom. Nekada je bilo jedno od najbogatijih sela, vrlo živopisno i za ono doba savremeno. U njemu su po određenim periodima živele gotovo sve nacionalne zajednice ove teritorije. Registrovano je čak i u turskim zapisima, a postoje i istorijske zabeleške u kojima se tvrdi da su tu između 14. i 16. veka boravili srpski nomadi - stočari, koji su potrebe privremenog boravka ovde gradili kolibe.

Kroz vekove

  • 1520. - Prvo pominjanje Kruševlja u mađarskim dokumentima.
  • 1595. - Nije sigurno da su baš ove godine tatari razorili naselje, ali se to sigurno dogodilo pre ulaska u 17. vek.
  • 1656. - Bilo je srpsko mesto i posed Darvaša, zajedno sa mestom Đurići kod Rastine. Darvaš je Kruševlje dobio na poklon kao zamenik gradonačelnika mesta Nograd kod Pešte.
  • 1746. - Na tadašnjoj mapi zabeleženo je kao Kruševo. Ukinut je dotadašnji vojni šanac - Kruševlje.
  • 1762. do 1768. - Nova doba u istoriji Kruševlja: dolazi do izuzetno organizovane kolonizacije podunavskih Nemaca, kojom je upravljano iz Beča.

Zanimljivo

Po spisima iz 1767. godine u Kruševlju je živelo 70 porodica. Nemci su selo zvali Krušivelj (Kruschiwel). Većina novonaseljenih je do ovih krajeva, iz Nemačke luke Ulm, putovala dunavskim splavovima. Plovidba je trajala dve do tri nedelje. Kolonisti su stigli iz carskih pokrajina, u današnjoj Francuskoj, Lorena i Elzas, te iz nemačkog područja oko Rajne. Svi kolonisti su po dolasku, besplatno od države dobili hranu, stoku, zemlju i alat. Kruševlje je doklonizovano krajem 18 veka, kada su u selo stigli Nemci iz okolnih mesta, te novi doseljenici iz Lorene, koji su se kasnije utopili među Nemce. Zabeležene su familije Derpe, Setele, Levang, Gose, Latelem, Francen... Među tadašnjim familijama zabeležena su mađarska prezimena Virag, Kerešer, Lomboc, kao i Bunjevačko Kosanić. Čak 156 godina nakon dolaska u Kruševlje, francuska porodica Gose čuva porodičnu bibliju na francuskom, a da pritom generacije već ne govore matični jezik.
  • 1779. - Doselila se prva jevrejska porodica. Oni su vrlo brzo otvorili seosku trgovinu.
  • 1770. - Izgrađeno je novo selo, u nemačkom stilu, sa glavnom i tri sporedne ulice. Većina kuća imala je dve sobe, kuhinju, štalu i šupu. Po završetku radova na kućama stanovnici su, u centru, izgradili katoličku crkvu.
  • 1785. - Kruševlje ima svoju katoličku parohiju, a par godina kasnije dobija školu, koja je uvek imala po jednog nastavnika, bez obzira na broj đaka. Krajem 19. veka bilo je gotovo 150 učenika. 1794. - Selo se ubrzano razvijalo, proširene su ulice i posađeni drvoredi bagrema i duda.
  • 1822. - U Kruševlju je živelo 803 Nemca i 6 Jevreja u 150 kuća.

Zanimljivo

Ovo je doba prosperiteta. Kruševlje je postajalo sve bogatije, a većina kuća je imala svoje konje i kola. Neke od porodica su imale i izdvojene objekte - salaše, na kojima su sluge vodile računa o stočnom fondu. Dobar deo stanovništa posedovao je njive i vinograde u riđičkom ataru, jer je zemljište kraj sela uglavnom bilo slatina, pa se koristilo za ispašu stoke. Više od hiljadu stabala duda u selu donosili su velike prihode. Uz to počelo se i sa uzgajanjem konoplje, koja se prodavala fabrikama u Stanišiću i Prigrevici.
  • 1830. do 1870. - Kruševlje je u nekoliko navrata pogođeno velikim epidemijama kolere, dizenterije i groznice. U dva navrata, 1831. i 1868. godine selo je napala kuga.
  • 1895. - Novoustanovljena pruga Sombor - Baja prošla je na oko 3 kilometra od sela. Kruševlje je dodatnim kolosekom, 1924. godine fizički priključeno na prugu. Ova deonica uklonjena je 1948. godine. Na pruzi Sombor - Baja 1979. godine je prestao putnički, a 12 godina kasnije i kargo saobraćaj.
  • 1898. do 1903. - Kuće su redizajnirane, proširene i ukrašene. Za renoviranje su korištene opeke. U to doba svaka kuća je dobila svoj bunar ili pumpu.
  • 1918. - Kruševlje je pripojeno Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Kraljevina Jugoslavija). I dalje je naseljeno uglavnom Nemcima i za razliku od drugih jugoslovenskih krajeva nema međunacionalnih trzavica.
  • 1924. - Naselje je dobilo struju. U to doba u selu je postojao parni mlin, rasadnik, i tih godina najsavremenija tehnologija, proizvodnje svile. Funkcinisala je biblioteka i škola sa četiri razreda.
  • 1942. - Pedesetak stanovnika Kruševlja se pridružilo SS trupama na Ruskom frontu. Većina preostalih muškaraca i mladića mobilisano je 1943. i 1944. godine. Tokom oktobra 1944. godine nekolicina seoskih porodica se iselila tokom povlačenja nemačkih trupa, dok je većina odlučila da ostane jer su smatrali da ni na koji način nisu učestvovali u ratu. Poslednji Nemac na čelu Seoskog saveta bio je Franc Peler.
  • 21. oktobar 1944. - Na dan oslobođenja Sombora, počela su hapšenja u Kruševlju.

Izdvojeno

Kompletno stanovništvo je završilo u logoru u samom selu. Stanovnicima je oduzeta imovina i svi su proglašeni saradnicima Trećeg rajha. Pojedini su odvedeni u radni logor u Somboru, dok su preostali bili upućeni na prinudni rad na njivama u okolini sela. Mnogi stariji stanovnici, nemoćni da rade, ostavljeni su bez hrane i pomoći. Šezdesetak mladića je na katolički božić 1944. godine odvedeno u sibirske logore na prinudni rad. Stanovnici Kruševlja su obespravljeni i primorani na naporan rad u nehumanim uslovima, a čak im nije bilo dozvoljeno ni da napuštaju selo. Kruševlje i Gakovo su postali logori za nemačko stanovništvo iz Koluta, Riđice, Apatina, Krnjaje (Kljajićevo), Prigrevice, Čonoplje, Sivca, Odžaka, Filipova (Bački Gračac), Karavukova, Srpskog Miletića, Sombora, Parabuća (Ratkovo), Crvenke, Veprovca (Kruščić) i Deronja, a kasnije iz još 100 jugoslovenskih mesta. Nedugo zatim Gakovo je postalo radni logor, dok su u Kruševlju bili zatočeni nesposobni za rad: bolesni, stari, deca, invalidi... Kuće su bukvalno napunjene ljudima, a u pojedinim momentima broj zatočenih kretao se od 5.000 do 7.000 hiljada. U svakoj kući “živelo” je od 20 do 50 ljudi. Sve iscrpljeniji zatočenici logora u Gakovu, preseljeni su u Kruševlje, gde je zavladala epidemija tifusa i dizenterije. Za dve i po godine, od marta 1945. do decembra 1947. godine, u logoru Kruševlje i Gakovo, život je izgubilo oko 12.000 ljudi. Od 940 stanovnika Kruševlja, rat i logor u selu preživelo je tek oko 250.
  • 1948. - Kruševlje je naseljeno izbeglicama iz Grčke i Makedonije, koji su se svega par godina kasnije vratili u svoje zemlje.

Moderno doba

Nove generacije nekadašnjih stanovnika Kruševlja 2004. i 2005. godine posetili su rodno mesto svojih predaka. Do 2000. godine u Jugoslaviji se gotovo nije govorilo o ovim logorima, a kakva takva satisfakcija žrtvama su nedavno otkriveni spomenik u Gakovu i spomen mesto u Kruševlju. Još uvek nema zvanične rehabilitacije žrtava. Od tada broj stanovnika opada, a danas u selu ima manje od 20 stanovnika. Većina kuća se urušila.

Mapa

„Somborski salaši na internetu - istorija i sadašnjost” je projekat NVO „SO open”, realizovan u saradnji sa Sekretarijatom za kulturu i informacije AP Vojvodine.