Priroda

Vode

Dunav

Jedna od najvećih evropskih reka, koja na svom toku od Alpa preko Panonske nizije, do Crnog mora prolazi kroz 10 evropskih država. Dunav je dugačak 2.840 kilometara. U Vojvodinu ulazi na 1.433. kilometru, gde se nalazi državna tromeđa Hrvatske, Mađarske i Srbije. Sombor se ne nalazi na Dunavu. Ipak, blizina reke naš grad može smestiti u gradove usko povezane sa ovim rečnim tokom. Najbliže dodirne tačke su Apatin, Bezdan i Bogojevo, tri pogranična mesta na samoj obali reke. Dunav kroz Vojvodinu protiče dužinom od 370 kilometara. Širina korita kreće se od 300 pa čak i do 2.000 metara, a dubina od 5 do 23 metra. Najviši vodostaji su mu u maju i junu, vreme topljenja alpskih snegova. Temperaturne vrednosti vode se kreću od minimalnih 0°C (u periodu januar-mart) do maksimalnih 25,6°C (tokom jula meseca). U Dunav se ulivaju Tisa, Tamiš, Karaš i Nera sa leve i Sava kao desna pritoka. Brzina protoka Dunava kod Apatina je 1,5 - 2,0 metara u sekundi. Zbog ovih okolnosti, reka severno i južno od Apatina teče veoma sporo, a pri visokom vodostaju sklona je da menja korito, tako da je karakterišu brojni, jako razvijeni meandri, i aktivni i napušteni. Regulacijom Dunava i podizanjem čitavog sistema odbrambenih zemljanih nasipa, odvojeni su od glavnog rečnog toka mnogobrojni meandri i stvorene mrtvaje.
Jedno od najvećih preostalih poplavnih područja Dunava u čitavoj Srednjoj Evropi leži na ušću Drave u Dunav. Proteže se od Seksarda u Mađarskoj do Dalja u Hrvatskoj, odnosno Bogojeva u Vojvodini. Poplavni delovi iste celine kao što su Gemenc, Beda, Menteš (Mađarska), Karapandža, Šarkanj, Vrblje, Monoštorski i Apatinski rit (Srbija) i Kopački rit (Hrvatska) razdvojeni su granicama. Mađarska je svoj deo zaštitila kao Nacionalni park „Drava – Dunav”, Hrvatska kao Park prirode „Kopački rit”, dok je deo poplavljenog područja u Srbiji nazvan Specijalni rezervat prirode „Gornje Podunavlje”. Navedeno područje ima i svoj međunarodni značaj. Takozvanim Ramsarskim područjem, tj staništem ptica močvarica obuhvaćeno je 35.723 hektara. Takođe ovaj deo dunavskog toka predstavlja ornitološki značajno područje. Područje pruža povoljne životne uslove za više od 20.000 ptica močvarica, naročito brojnim gnjurcima, kormoranima, čapljama, patkama, guskama, galebovima i čigrama. Ovde su izuzetno povoljni uslovi za život ugroženih vrsta sisara, poput vidre, divlje mačke i više vrsta ugroženih slepih miševa. Uz ptice i sisare ovaj deo Dunava poznat je i kao najvažnije i najveće mrestilište u srednjem delu Dunava. Do sada je izbrojano 55 vrsta ribe, koje se u toploj i vegetacijom bujnom poplavnom području najčešće mreste. Najznačajnije vrste su: šaran, štuka, smuđ i som. Ne čudi što je ovaj kraj nadaleko poznat po čuvenom kulinarskom specijalitetu „riblji paprikaš”.
Biljni svet srednjeg toka Dunava karakterišu bare, močvare i trstici u kojima rastu nepregledne livade šaševa, kao i vodene livade belih lokvanja, orašaka i nepačka. Rasprostranjene su i retke vrste, poput vodene paprati azole, sibirske perunike i Lakmansijevog rogoza. Na višim poplavljenim područjima rasprostranjene su šume vrbe i bele i crne topole, hrasta lužnjaka. U nedirnutim dunavskim prašumama nailazimo na, i do 40 metara visoke, crne topole, a ovo područje je domovina crnog gloga. Najbogatiji i najočuvaniji deo starog dunavskog korita je kod Bačkog Monoštora, koji predstavlja posebnu riznicu retkih biljnih i životinjskih vrsta.

Veliki bački kanal (Kišov kanal)

Predstavlja glavnu atreriju čitavog hidrosistema u Bačkoj. On spaja Dunav kod Bezdana sa Tisom kod Bečeja. Najvećim delom kanal je prokopan Crnom barom od Sivca do Bačkog Gradišta gde se uliva u meandar Tise. Prokopavanje kanala trajalo je od 1794 – 1801. godine. Završen je krajem juna 1801. godine, kada je njim potekla dunavska voda. Prva plovidba izvedena je 02. maja 1802. godine. U to doba skraćivao je plovidbu između Beča i Budimpešte i doprineo odvođenju suvišnih voda sa plodnih polja srednje Bačke. Dužina kanala iznosi 118 kilometara. Na dnu korito je široko oko 17, a na površini od 23 – 25 metara. Dubina se u proseku kreće oko 3 metra. Visinska razlika između Dunava i Tise iznosi 10 metara, a regulisana je pomoću prevodnica i ustava. Posle I svetskog rata, povlačenjem državne granice, deo spojnog sistema pripao je Mađarskoj pa je njegov spoj pomeren kod Bezdana. Od tada je Kanal više puta prekopavan i regulisan, a od 1972. godine uključen je u hidro – sistem Dunav – Tisa – Dunav. Za trasu kanala iskorišćeno je korito Plazovića (5 km) i Mostonge (2,5 km). Za samo 25 godina postojanja, kanal je „odradio” i vratio sva uložena sredstva. Gradila ga je porodica Kiš, a idejni tvorac bio je Jožef Kiš.
Projekat – Oporavak najzagađenijeg vodenog toka u Evropi: Vlada Kraljevine Norveške odobrila je 11 miliona norveških kruna (1,5 milion evra) za izradu projekta revitalizacije Velikog bačkog kanala i pripreme uvođenja savremenog postrojenja za obradu otpadnih voda za gradove i industrije u području Bačke, na lokaciji Vrbasa i Kule. Projekat će pripremati Norveški institut za istraživanje voda (NIVA) u saradnji sa domaćim stručnjacima, a trajanje projekta je dve i po godine. Odobreni budžet za prvu godinu rada je četiri miliona kruna (oko 500.000 evra). Veliki bački kanal, koji dužinom od šest kilometara protiče kroz Vrbas, važi za najzagađeniji vodeni tok u Evropi. Situacija na kanalu je katastrofalna, a dubina je samo 30 centimetara zbog taloženja mulja usled ispuštanja neobrađene otpadne vode. Kanal, koji je služio kao važan transportni put, sada je potpuno neplovan i ima neprijatan miris vodoniksulfida.

Kanal Bezdan – Prigrevica

Dugačak je 32 kilometra, a jednim delom svoga toka prolazi kroz somborsku opštinu. On predstavlja napajajući krak kanalskog sistema Dunav – Tisa – Dunav vodom iz ustave kod Bezdana, zatim otiče prema Kupusini, gde se nalazi sigurnosna ustava. U neposrednoj blizini Prigrevice račva se sa kanalom Sombor – Odžaci. Glavna namena ovog kanala jeste navodnjavanje i vodeni saobraćaj.

Kanal Sombor – Odžaci

Ima dužinu 28 kilometara. Širina kanala kreće se od 28 – 42 metra. Dubina je relativno mala i iznosi od 2 – 3 metra, tj nešto više od nivoa podzemnih voda da bi se prirodnim putem moglo vršiti odvodnjavanje i sprečavanje zaslanjivanja zemljišta. Koristi se za navodnjavanje.

Mostonga

Reka koje danas praktično nema. Nastala je od mnogobrojnih bara severno od Sombora i imala je četiri izrazita kraka. To su: Šikara Mostonga, Koć Mostonga, Raičevačka Mostonga i Somborska Mostonga. Ovi pravci, severozapadno od Sombora spajali su se u jednu reku Mostongu. Zapadnom periferijom grada dalje je proticala kroz atare Dedića, Čičova, Bukovca i Prigrevica, pa redom kroz naselja Doroslovo, Srpski Miletić, Karavukovo, Deronje, Bač i kod Bačkog Novog sela uliva se u Bukinski rit (danas Mladenovački rit), odnosno u Dunav. Ceo tok Mostonge iznosio je 92 kilometra. Početak reke bio je na 83, a ušće na 74 metra nadmorske visine. Prva regulacija reke urađena je još u 15. veku. Tada je izvršena regulacija u Baču, kako bi od ovog značajnog srednjeevropskog grada brodovi mogli ploviti. Sledeći korak u nestajanju Mostonge bila je izgradnja Velikog bačkog kanala. Tokom 1801. godine izvršena je regulacija u gornjem toku, kada je praktično, deo Mostonge, južno od Sombora ostao bez vode. Njen gornji tok ulivao u Veliki bački kanal. Najnovijim prokopavanjem hidro sistema DTD, od 1952 – 1957, velik deo toka Mostonge uključen je u kanalsku mrežu DTD–a.

Plazović (Kiđoš)

Najvećim delom nalazi se u Mađarskoj. Nastao je spajanjem dva kraka kod mađarskog mesta Kaćmar, nedaleko od Baje. Teče pravcem severoistok – jugozapad. U 15 kilometara, Plazović čak osam puta preseca državnu granicu. Uliva se u Veliki bački kanal kod „Svete vodice”, 3 km od Bačkog Monoštora. Ukupna dužina reke je 129 kilometara, od toga redovan tok u Srbiji iznosi 37 kilometara. Na 24. kilometru prvi put svojim tokom ulazi u našu zemlju. Plazović se vodom snabdeva iz atmosfere, izvora i freatske izdani. Najveću količinu dobija iz atmosfere, a visok vodostaj javlja se u proleće za vreme topljenja snega i padanja kiše. Na visok, prolećni, vodostaj utiče i bujna vegetacija u koriti, koja sprečava normalan protok vode. Najviši vodostaj na Plazoviću, 324 cm, izmeren je 1970. godine, a poslednje presušivanje rečnog korita trajalo je od 8. jula do 2. decembra 1952. godine. Boja vode je mrkosiva. U toku leta temperatura vode niža je od 3 – 5 stepeni u odnosu na spoljnu temperaturu vazduha. Zimi se rečica mrzne, najviše, do 40 cm. Kiđoš je nazvana po svom čudnovatom toku koji liči na zmiju.